Δικαιώματα συμβίου σε ελεύθερη ένωση στην κληρονομική διαδοχή
Η πρόσφατη, με βάση το ν. 5303/2026 αναγνώριση κληρονομικών δικαιωμάτων υπέρ του προσώπου που βρισκόταν σε σταθερή και μόνιμη ελεύθερη ένωση με τον κληρονομούμενο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις του ελληνικού κληρονομικού δικαίου. Ο νομοθέτης, λαμβάνοντας υπόψη τις σύγχρονες μορφές οικογενειακής συμβίωσης, παρέχει συγκεκριμένη προστασία στον επιζώντα συμβίο, τόσο μέσω δικαιωμάτων επί ορισμένων περιουσιακών στοιχείων όσο και μέσω της δυνατότητας συμμετοχής στην εξ αδιαθέτου διαδοχή.
Η προστασία αυτή δεν ταυτίζεται με εκείνη του συζύγου, ούτε οδηγεί σε πλήρη εξομοίωση των δύο θεσμών. Ωστόσο, ο επιζών συμβίος αποκτά πλέον ουσιώδη δικαιώματα, τα οποία υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις μπορούν να επεκταθούν μέχρι και στην πλήρη κληρονομική διαδοχή.
- Ένταξη στην εξ αδιαθέτου διαδοχή (άρθρο 1817 ΑΚ)
Σύμφωνα με το άρθρο 1817 ΑΚ, το πρόσωπο που συζούσε μόνιμα με τον κληρονομούμενο εντάσσεται στην πέμπτη τάξη των εξ αδιαθέτου κληρονόμων.
Η ένταξη αυτή ενεργοποιείται μόνο στις περιπτώσεις που δεν υφίστανται συγγενείς προηγούμενων τάξεων, σύμφωνα με το σύστημα της εξ αδιαθέτου διαδοχής. Η αναγνώριση αυτή αποτυπώνει τη βούληση του νομοθέτη να παράσχει προστασία σε έναν πραγματικό οικογενειακό δεσμό, ακόμη και ελλείψει γάμου ή συμφώνου συμβίωσης.
- Επιμέρους δικαιώματα του επιζώντος συμβίου
Πέραν της δυνατότητας συμμετοχής στην κληρονομική διαδοχή, ο νόμος αναγνωρίζει στον επιζώντα συμβίο σειρά ειδικών δικαιωμάτων που αποσκοπούν στην προστασία της καθημερινής του ζωής μετά τον θάνατο του συντρόφου του.
2.1 Δικαίωμα στο «εξαίρετο»
Το λεγόμενο «εξαίρετο» περιλαμβάνει την οικοσκευή και τα αντικείμενα που εξυπηρετούσαν τις καθημερινές ανάγκες του κοινού βίου των συμβίων.
Για τη θεμελίωση του δικαιώματος απαιτείται:
- συμβίωση τουλάχιστον τριών (3) ετών πριν από τον θάνατο του κληρονομούμενου, ή
- ύπαρξη κοινών τέκνων, χωρίς να απαιτείται ελάχιστη διάρκεια συμβίωσης.
Βασική προϋπόθεση είναι η απουσία συζύγου του κληρονομούμενου.
Η ρύθμιση αποσκοπεί στη διατήρηση των στοιχείων που συνδέονται με την καθημερινή οργάνωση της κοινής ζωής και στην αποφυγή αιφνίδιας αποστέρησης βασικών αγαθών του επιζώντος συμβίου.
2.2 Δικαίωμα χρήσης της κύριας κατοικίας
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη για την προστασία της στέγης του επιζώντος συμβίου.
Ειδικότερα, παρέχεται δικαίωμα αποκλειστικής και χωρίς αντάλλαγμα χρήσης της κύριας κατοικίας για χρονικό διάστημα ενός (1) έτους από τον θάνατο του κληρονομούμενου.
Για τη γένεση του δικαιώματος απαιτείται:
- απουσία συζύγου,
- το ακίνητο να αποτελούσε την κύρια κατοικία των συμβίων,
- συμβίωση τουλάχιστον τριών (3) ετών ή ύπαρξη κοινών τέκνων.
Η διάταξη εξυπηρετεί την ανάγκη εξασφάλισης μιας μεταβατικής περιόδου προσαρμογής για τον επιζώντα συμβίο, χωρίς τον κίνδυνο άμεσης απομάκρυνσής του από την κοινή κατοικία.
2.3 Πλήρης κληρονομική διαδοχή
Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ο επιζών συμβίος μπορεί να καταστεί ακόμη και μοναδικός κληρονόμος.
Αυτό είναι δυνατό όταν δεν υπάρχουν:
- σύζυγος,
- συγγενείς του κληρονομούμενου.
Απαιτείται επιπλέον:
- τριετής συμβίωση ή ύπαρξη κοινών τέκνων,
- δικαστική βεβαίωση της συμβίωσης.
Η κτήση της κληρονομίας ανάγεται στον χρόνο του θανάτου, τελεί όμως υπό την αίρεση της εμπρόθεσμης υποβολής αίτησης εντός της προθεσμίας αποποίησης της κληρονομίας, δηλαδή εντός τεσσάρων (4) μηνών από τότε που κατέστη γνωστή η επαγωγή της κληρονομίας και ο λόγος της, σύμφωνα με το άρθρο 1845 ΑΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 1817 ΑΚ.
- Η διαδικασία δικαστικής βεβαίωσης της συμβίωσης (άρθρο 812Α ΚΠολΔ)
Η αναγνώριση των ανωτέρω δικαιωμάτων δεν επέρχεται αυτοδικαίως.
Ο ενδιαφερόμενος οφείλει να υποβάλει αίτηση στο αρμόδιο δικαστήριο προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη των νόμιμων προϋποθέσεων.
Στο πλαίσιο της διαδικασίας, το δικαστήριο εξετάζει ιδίως εάν υπήρχε μόνιμη και σταθερή συμβίωση επί χρονικό διάστημα τουλάχιστον τριών ετών πριν από τον θάνατο.
Ιδιαίτερη δικονομική ιδιαιτερότητα αποτελεί η υποχρεωτική κλήτευση του Ελληνικού Δημοσίου τουλάχιστον τριάντα (30) ημέρες πριν από τη συζήτηση της αίτησης.
Η δικαστική βεβαίωση λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός ελέγχου της πραγματικής ύπαρξης του δεσμού συμβίωσης και αποτελεί προϋπόθεση για την ενεργοποίηση των σχετικών κληρονομικών δικαιωμάτων.
- Κληροδοσία εκ του νόμου λόγω παροχής φροντίδας (άρθρο 1819 ΑΚ)
Πέραν των κληρονομικών δικαιωμάτων που συνδέονται με τη συμβίωση, ο νόμος προβλέπει ειδική προστασία για το πρόσωπο που παρείχε ουσιώδη φροντίδα στον κληρονομούμενο κατά το διάστημα πριν από τον θάνατό του.
Δικαιούχος μπορεί να είναι οποιοδήποτε πρόσωπο πληροί τις νόμιμες προϋποθέσεις, συνηθέστερα όμως πρόκειται για τον επιζώντα συμβίο.
Απαιτείται:
- παροχή φροντίδας χωρίς αντάλλαγμα ή χωρίς να υφίσταται σχετική νομική υποχρέωση,
- διάρκεια τουλάχιστον έξι (6) μηνών εντός της τελευταίας τριετίας πριν από τον θάνατο.
Το αντικείμενο της παροχής μπορεί να συνίσταται:
- σε χρηματικό ποσό ανάλογο της φροντίδας που παρασχέθηκε,
- κατ’ εξαίρεση, στην αυτούσια απόδοση συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου.
Η εν λόγω κληροδοσία προηγείται άλλων κληροδοσιών και αποκλείεται μόνο εφόσον υπάρχει ρητή σχετική διάταξη στη διαθήκη του κληρονομούμενου.
- Τα όρια της προστασίας του συμβίου
Παρά τη σημαντική ενίσχυση της θέσης του επιζώντος συμβίου, ο νομοθέτης διατηρεί ουσιώδεις διαφοροποιήσεις σε σχέση με τον σύζυγο.
Συγκεκριμένα, ο συμβίος δεν είναι δικαιούχος νόμιμης μοίρας (άρθρο 1820 ΑΚ).
Κατά συνέπεια:
- μπορεί να αποκλειστεί πλήρως με διαθήκη,
- δεν διαθέτει αξίωση ελάχιστης νόμιμης κληρονομικής συμμετοχής.
Πρόκειται για τη σημαντικότερη ίσως διαφοροποίηση μεταξύ της θέσης του συζύγου και εκείνης του συμβίου στο κληρονομικό δίκαιο.
- Ενδεικτικές εφαρμογές
6.1 Θάνατος χωρίς διαθήκη και με ύπαρξη κατιόντων
Στην περίπτωση αυτή οι κατιόντες αποτελούν τους αποκλειστικούς κληρονόμους.
Ο συμβίος:
- αποκτά το εξαίρετο,
- διατηρεί το δικαίωμα χρήσης της κύριας κατοικίας για ένα (1) έτος,
- δύναται να αξιώσει κληροδοσία λόγω παροχής φροντίδας, εφόσον συντρέχουν οι σχετικές προϋποθέσεις.
6.2 Θάνατος χωρίς συγγενείς
Εφόσον δεν υπάρχουν σύζυγος ή συγγενείς που καλούνται στην κληρονομία, ο επιζών συμβίος μπορεί, μετά την απαιτούμενη δικαστική βεβαίωση της συμβίωσης, να καταστεί μοναδικός κληρονόμος του θανόντος.
* Οι πληροφορίες είναι ακριβείς με βάση τα δεδομένα που είναι γνωστά στο συντάκτη κατά το χρόνο συγγραφής του άρθρου. Δεν έχουμε υποχρέωση να επικαιροποιούμε τα αναρτημένα άρθρα. Η δικηγορική μας εταιρεία δεν αναλαμβάνει ευθύνη έναντι οποιουδήποτε τρίτου που δεν είναι εντολέας μας και δεν έχει υπογράψει τους όρους συνεργασίας μας.