Η κληρονομική σύμβαση στο νέο κληρονομικό δίκαιο
Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του νέου κληρονομικού δικαίου αποτελεί η εισαγωγή του θεσμού της κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου, ο οποίος μέχρι σήμερα δεν αναγνωριζόταν από το ελληνικό δίκαιο. Για πρώτη φορά παρέχεται η δυνατότητα στον κληρονομούμενο να ρυθμίσει συμβατικά την κληρονομική του διαδοχή, χωρίς όμως να αναιρείται η θεμελιώδης αρχή της ελευθερίας του διατιθέναι. Η κληρονομική σύμβαση αποτελεί αυτοτελή θεσμό, διακριτό από τη διαθήκη, και διέπεται από ειδικούς κανόνες ως προς την κατάρτιση, τη δεσμευτικότητά της και τη σχέση της με λοιπές διατάξεις τελευταίας βούλησης.
Με το άρθρο 1798 ΑΚ εισάγεται για πρώτη φορά στο ελληνικό κληρονομικό δίκαιο η κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου. Με αυτήν, ο κληρονομούμενος μπορεί να εγκαταστήσει κληρονόμο, να συστήσει καταπίστευμα, να καταλείψει κληροδοσία, να επιβάλει τρόπο, ή να επιλέξει το εφαρμοστέο δίκαιο της κληρονομικής του διαδοχής. Τιμώμενος μπορεί να είναι είτε ο αντισυμβαλλόμενος είτε τρίτο πρόσωπο, ενώ στην ίδια σύμβαση μπορούν να διαθέτουν την περιουσία τους περισσότεροι συμβαλλόμενοι. Η σύμβαση καταρτίζεται υποχρεωτικά ενώπιον συμβολαιογράφου με αυτοπρόσωπη παρουσία όλων των συμβαλλομένων, ενώ ως προς την ικανότητα του κληρονομουμένου εφαρμόζονται οι διατάξεις περί ικανότητας σύνταξης διαθήκης. Δεδομένου ότι πρόκειται για σύμβαση αιτία θανάτου, ο τιμώμενος δεν αποκτά δικαίωμα προσδοκίας επί της κληρονομίας πριν από την επαγωγή της.
Η βασικότερη διαφοροποίηση από τη διαθήκη αφορά τη δεσμευτικότητά της. Ενώ η διαθήκη μπορεί να ανακληθεί ή να τροποποιηθεί οποτεδήποτε από τον διαθέτη μέχρι τον θάνατό του, οι διατάξεις της κληρονομικής σύμβασης δεν μπορούν να ανακληθούν μονομερώς από τον κληρονομούμενο (Άρθρο 1799 ΑΚ). Ο τιμώμενος διατηρεί ωστόσο το δικαίωμα αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας μετά την επαγωγή, παρά το γεγονός ότι έχει συνάψει σύμβαση με τον κληρονομούμενο.
Ως προς τη σχέση της με διαθήκες και λοιπές διατάξεις τελευταίας βούλησης, η κληρονομική σύμβαση μπορεί να τροποποιηθεί ή να καταργηθεί με νέα σύμβαση μεταξύ των ίδιων συμβαλλομένων, η οποία καταρτίζεται με τον ίδιο τύπο (Άρθρο 1800 ΑΚ). Προγενέστερη διαθήκη καταργείται μόνο κατά το μέρος που αντίκειται στην κληρονομική σύμβαση, ενώ μεταγενέστερη διαθήκη ή κληρονομική σύμβαση με άλλο πρόσωπο δεν παράγει αποτελέσματα κατά το μέρος που αντίκειται σε προγενέστερη κληρονομική σύμβαση.
Όσον αφορά την επίδραση στις εν ζωή διαθέσεις, η κληρονομική σύμβαση δεν στερεί, καταρχήν, από τον κληρονομούμενο την ελευθερία να διαθέτει την περιουσία του όσο βρίσκεται εν ζωή, καθώς δεν οδηγεί στη γένεση δικαιώματος προσδοκίας του τιμωμένου. Τα μέρη μπορούν πάντως να συμφωνήσουν ότι ο περιορισμός στην εξουσία διάθεσης του κληρονομουμένου έχει ενοχική μόνο ενέργεια κατά την ΑΚ 177. Παράλληλα, εάν ο κληρονομούμενος διαθέσει την περιουσία του από χαριστική αιτία προς βλάβη του τιμωμένου, ενεργώντας ουσιαστικά καταχρηστικά, ο τελευταίος έχει, μετά την επαγωγή της κληρονομίας, δικαίωμα αγωγής για την ανατροπή της χαριστικής δικαιοπραξίας. Εφόσον γίνει η ανατροπή, καθίσταται δυνατή η αναζήτηση του αντικειμένου της κατά τις διατάξεις για τον αδικαιολόγητο πλουτισμό, με σκοπό την εξισορρόπηση μεταξύ της ελευθερίας διάθεσης του κληρονομουμένου και της προστασίας του τιμωμένου από τη σύμβαση (Άρθρο 1801 ΑΚ).
Το Άρθρο 1805 ΑΚ ρυθμίζει την περίπτωση κατά την οποία ο κληρονομούμενος διαθέτει την περιουσία του αιτία θανάτου έναντι ανταλλάγματος που παρέχεται εν ζωή από τον αντισυμβαλλόμενο. Σε περίπτωση μη εκπλήρωσης ή πλημμελούς εκπλήρωσης του ανταλλάγματος, ο κληρονομούμενος δύναται να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση. Αντίστοιχα, δικαίωμα υπαναχώρησης αναγνωρίζεται και στον αντισυμβαλλόμενο όταν συντρέχει σπουδαίος λόγος, ιδίως όταν ο κληρονομούμενος ενεργεί κατά τρόπο αντίθετο προς την κληρονομική σύμβαση ή καθιστά αδύνατη ή ιδιαίτερα δυσχερή την εκπλήρωση του ανταλλάγματος. Η υπαναχώρηση πραγματοποιείται με συμβολαιογραφική δήλωση.
Η δημοσίευση της κληρονομικής σύμβασης διέπεται από τις διατάξεις που εφαρμόζονται αναλόγως για τη δημοσίευση των διαθηκών (Άρθρο 1806 ΑΚ).
Τέλος, παρά την εισαγωγή της κληρονομικής σύμβασης ως υποσχετικής σύμβασης, ο νομοθέτης εξακολουθεί να θεωρεί άκυρες τις υποσχετικές συμβάσεις με τις οποίες ο κληρονομούμενος αναλαμβάνει την υποχρέωση να καταρτίσει ή να μην καταρτίσει διάταξη τελευταίας βούλησης ή να την ανακαλέσει ή να μην την ανακαλέσει (Άρθρο 1807 ΑΚ). Σύμβαση με την οποία ο κληρονομούμενος αναλαμβάνει την υποχρέωση να καταρτίσει διάταξη τελευταίας βούλησης υπέρ ορισμένου προσώπου μπορεί να ισχύσει ως κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις των άρθρων 1798 έως 1806 ΑΚ.
* Οι πληροφορίες είναι ακριβείς με βάση τα δεδομένα που είναι γνωστά στο συντάκτη κατά το χρόνο συγγραφής του άρθρου. Δεν έχουμε υποχρέωση να επικαιροποιούμε τα αναρτημένα άρθρα. Η δικηγορική μας εταιρεία δεν αναλαμβάνει ευθύνη έναντι οποιουδήποτε τρίτου που δεν είναι εντολέας μας και δεν έχει υπογράψει τους όρους συνεργασίας μας.